إنشاءالله
آیه ۱۸ از سوره «قلم» چنین میفرماید:
وَلَا يَسْتَثْنُونَ
"و [آنان] استثنا نمیکردند."
این آیه اشاره به داستان «اصحاب جنت» دارد، گروهی که تصمیم گرفتند محصول باغشان را کاملاً برای خود نگه دارند و چیزی به مستمندان ندهند. در این داستان، اصحاب جنت سوگند یاد کردند که میوههای باغشان را صبح زود و پنهانی بچینند، اما با وجود چنین نقشهای، «استثنا نکردند» و از گفتن «إنشاءالله» خودداری کردند، یعنی در تدبیر خود از مشیت الهی غافل شدند و دخالت ارادهٔ خداوند را به حساب نیاوردند.
در تفسیر عرفانی، این عدم استثنا یا غفلت از ذکر «إنشاءالله» به معنای خودبینی و اتکای به نفس بدون توجه به قدرت و مشیت الهی است. عرفا این حالت را نتیجهٔ غفلت از حضور دائمی خداوند در تمام امور هستی میدانند. آنان معتقدند که انسان باید در هر کاری به یاد داشته باشد که همه چیز وابسته به اراده و خواست خداوند است، و هرگونه نادیده گرفتن این اصل، سبب میشود انسان در غرور و خودبینی فرو رود.
از منظر عرفانی، این آیه تلنگری است که انسان باید به یاد داشته باشد همهٔ نعمتها و امکانات دنیوی، جلوهای از فیض الهی هستند و بدون اراده او، چیزی به انجام نمیرسد. این یادآوری، دعوتی است به تواضع و فروتنی، و بر این تأکید دارد که انسان در تمامی برنامهها و نقشههای خود باید خداوند را در نظر بگیرد و از غفلت نسبت به مشیت او دوری کند.
