مَنْ يَشَاءُ،فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ
اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۳۵﴾
فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ ﴿۳۶﴾
تفسیر عرفانی آیه ۳۵ سوره نور از منظر ابن عربی و ملا صدرا
آیه ۳۵ سوره نور، معروف به آیه نور، یکی از عمیقترین و رمزآلودترین آیات قرآن است که در عرفان اسلامی، بهویژه در اندیشههای ابن عربی و ملا صدرا، جایگاه ویژهای دارد. این آیه نور الهی را به مشکات، مصباح و زجاجه تشبیه میکند و حقیقت وجود را در قالب تمثیلی بیان میکند که قابل تأمل و تفسیرهای مختلف است.
۱. «مَنْ يَشَاءُ» در آیه نور از منظر ابن عربی و ملا صدرا
عبارت «يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ» نشانگر نوعی هدایت خاص است که تنها شامل برخی از انسانها میشود. این مسأله در عرفان نظری و حکمت متعالیه (ملا صدرا) به دو طریق قابل تفسیر است:
دیدگاه ابن عربی:
ابن عربی در فتوحات مکیه و فصوص الحکم معتقد است که هدایت الهی یک نوع تجلی است که بستگی به ظرفیت وجودی افراد دارد. وی معتقد است که:
نور الهی حقیقت وجود است و همه موجودات به اندازهی استعداد خود از آن بهرهمند میشوند.
«مَنْ يَشَاءُ» یعنی کسانی که آمادگی پذیرش را دارند. این هدایت اجباری نیست، بلکه براساس فطرت و پذیرش قلبی انجام میشود.
نور الهی همان ولایت الهی است که از طریق پیامبران و اولیای الهی به بندگان میرسد.
ابن عربی با بهرهگیری از نظریه «وحدت وجود» بیان میکند که هدایت الهی مانند نور خورشید است که همه جا را روشن میکند، اما فقط آنهایی که چشم بینا دارند، قادر به دیدن آن خواهند بود.
دیدگاه ملا صدرا:
ملا صدرا با استفاده از نظریهی حرکت جوهری و اصالت وجود معتقد است که هدایت نوری الهی تدریجی و تکاملی است:
وجود، مراتب مختلفی از شدت و ضعف دارد و نور الهی بهطور متناسب با درجهی وجودی افراد بر آنان تجلی میکند.
«مَنْ يَشَاءُ» به معنای انتخاب الهی بر اساس استحقاق وجودی است؛ یعنی هرکس که خود را آماده کرده باشد، مشمول هدایت میشود.
هدایت الهی نوعی تطهیر و تزکیه نفس است که با سیر و سلوک عرفانی و فلسفی حاصل میشود.
بر این اساس، انسان باید سیر تکاملی و معرفتی را طی کند تا از ظلمات به نور برسد. ملا صدرا این مسیر را در قالب «معاد جسمانی و روحانی» مطرح میکند که نشاندهندهی نوعی تعالی معنوی است.
۲. ارتباط آیه ۳۵ با آیه ۳۶ («فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ...»):
دیدگاه ابن عربی:
ابن عربی معتقد است که این «بیوت» همان قلوب اولیا و عارفان است. یعنی کسانی که مشمول هدایت الهی شدهاند، قلوبشان مانند چراغدانهایی است که نور الهی در آنها تجلی یافته است.
این هدایت در دلهایی رخ میدهد که تطهیر شدهاند، و به همین دلیل خداوند اجازه داده است که این قلوب «ترفَع» شوند، یعنی مقامشان بلند گردد.
ذکر اسم خداوند در این خانهها همان تجلی اسماء و صفات الهی در قلوب اهل معرفت است که از طریق ریاضت و تزکیه به این مقام رسیدهاند.
دیدگاه ملا صدرا:
ملا صدرا با بهرهگیری از اصل «حرکت جوهری» بیان میکند که:
«بیوت» همان مراکز تجلی انوار الهی در عالم مادهاند، و این شامل مکانهای مقدس (مانند مساجد و خانههای اولیای الهی) و همچنین نفوس انسانی میشود که قابلیت دریافت نور را دارند.
این بیوت، خانههای معرفتاند، و در آنها ذکر الهی بهعنوان راهی برای تحقق نور وجود دارد.
تسبیح در این خانهها نماد قرب معنوی و سلوک الی الله است، و تنها کسانی که به حقیقت نور رسیدهاند، میتوانند به تسبیح حقیقی دست یابند.
جمعبندی و نتیجهگیری:
از منظر عرفان نظری ابن عربی و حکمت متعالیه ملا صدرا، آیه نور بیانگر تجلی حقیقت وجود و مراتب هدایت الهی است:
نور الهی همان وجود مطلق است که در همهی موجودات به اندازهی استعداد آنها ظهور دارد.
هدایت الهی وابسته به آمادگی و ظرفیت قلبی انسان است و به کسانی میرسد که در مسیر سلوک معنوی قرار گرفتهاند.
بیوتی که در آنها ذکر خداوند بهجای آورده میشود، نماد قلوب تطهیرشدهی عرفا و اولیاست که مستعد دریافت نور الهیاند.
مسیر هدایت یک روند تدریجی و تکاملی است که بر اساس حرکت جوهری و استکمال وجودی، انسان را به حقیقت نور میرساند.
بنابراین، این آیه دعوتی است برای حرکت از ظلمات جهل و غفلت به سوی نور معرفت و حقیقت، که مسیر آن از طریق ریاضت، ذکر، و تزکیه نفس امکانپذیر است.
