طرقه شیدا

"وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ"

آیه ۶۰ سوره اسراء:

"وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا"

"و [ياد كن‌] هنگامى را كه به تو گفتيم: «قطعاً پروردگارت بر مردم احاطه دارد.» و آن رؤيايى را كه به تو نموديم، و درخت لعنت شده در قرآن را جز براى آزمايش مردم قرار نداديم. و ما آنان را بيم مى‌دهيم، و[لى‌] جز سركشى بزرگ، بر آنان نمى‌افزايد."

دیدگاه عارفان درباره "الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ"

تفسیر لغوی و ظاهری

• شجره: به معنای درخت است.
• ملعونه: یعنی نفرین شده یا مورد لعنت قرار گرفته.

بنابراین، تفسیر ظاهری این عبارت، به معنای درختی است که مورد نفرین قرار گرفته است. اما در عرفان، مفاهیم به لایه‌های عمق‌تری می‌رسند و این عبارت، نمادهای گسترده‌تری را در بر می‌گیرد.

تفسیر کلی آیه:

قبل از ورود به تفسیر عرفانی، بد نیست نگاهی گذرا به معنای کلی آیه بیندازیم. این آیه به پیامبر اکرم(ص) خطاب شده و خداوند به ایشان یادآور می‌شود که بر همه چیز احاطه دارد و رؤیاها و داستان‌های قرآنی از جمله داستان شجره ملعونه، برای آزمایش و امتحان انسان‌ها نازل شده است. با این حال، بسیاری از مردم به جای اینکه از این نشانه‌ها عبرت بگیرند، بر طغیان خود می‌افزایند.

تفسیر عرفانی شجره ملعونه

در عرفان، درخت نمادی از رشد و تکامل انسان است. ریشه درخت به عالم پایین و خاک متصل است و شاخه‌های آن به سمت آسمان و عالم بالا می‌رود. این نماد، نشان‌دهنده سیر صعودی انسان از عالم ماده به عالم معنا است.

عارفان، شجره ملعونه را نمادی از خواسته‌ها و تمایلات نفسانی می‌دانند که انسان را از مسیر حق منحرف می‌کند. این درخت ملعون، ریشه در دنیا دارد و شاخه‌های آن به آسمان می‌رسد. میوه‌های آن نیز وسوسه‌ها و گناهانی هستند که انسان را به سوی هلاکت می‌کشانند.

تعبیرهای مختلف عرفا از شجره ملعونه:

• نفس اماره: برخی از عرفا، شجره ملعونه را همان نفس اماره می‌دانند که انسان را به سوی بدی‌ها و گناهان فرا می‌خواند.
• شهوات: عده‌ای دیگر، این درخت را نمادی از شهوات و خواهش‌های نفسانی می‌دانند که انسان را از یاد خدا غافل می‌کند.
• دنیا: برخی نیز دنیا و تعلقات دنیوی را شجره ملعونه می‌دانند که انسان را از آخرت غافل کرده و به سوی تباهی می‌کشاند.
• کفر و شرک: در برخی تفاسیر، شجره ملعونه به عنوان نمادی از کفر و شرک تعبیر شده است.

چرا شجره ملعونه ملعون است؟

• دور کردن انسان از خدا: این درخت، انسان را از مسیر بندگی خدا منحرف کرده و به سوی ظلمات می‌کشاند.
• باعث هلاکت انسان: میوه‌های این درخت، انسان را به سوی هلاکت و نابودی سوق می‌دهد.
• نماد طغیان: شجره ملعونه، نمادی از طغیان انسان بر خدا و مخالفت با اوست.

راه نجات از شجره ملعونه:

برای رهایی از بند شجره ملعونه، عرفا راهکارهای مختلفی ارائه داده‌اند که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تقوای الهی: تقوای الهی و پرهیزکاری، قوی‌ترین سلاح در برابر وسوسه‌های نفسانی و شیطان است.
• معرفت خدا: شناخت حقیقی خدا و عظمت او، انسان را از بند دنیا و نفس آزاد می‌کند.
• توکل بر خدا: توکل بر خدا و سپردن امور به او، آرامش و امنیت را برای انسان به ارمغان می‌آورد.
• صبر و شکیبایی: صبر در برابر مشکلات و سختی‌ها و شکیبایی در برابر وسوسه‌ها، انسان را به کمال می‌رساند.

• شجره ملعونه به عنوان نماد نفس: برخی از عارفان، شجره ملعونه را نمادی از نفس اماره می‌دانند. نفسی که انسان را به سوی شهوات و گناهان می‌کشاند و مانع از رشد معنوی او می‌شود. این نفس، همانند درختی است که ریشه در خاک دارد و به جای رشد معنوی، انسان را به سمت پایین می‌کشد.
• شجره ملعونه به عنوان نماد دنیا: دنیا نیز گاهی به عنوان شجره ملعونه تعبیر می‌شود. زیرا دنیا با فریبندگی‌های خود، انسان را از یاد خدا غافل کرده و او را در بند خود نگه می‌دارد.
• شجره ملعونه به عنوان نماد شرک: شرک به معنای شریک قائل شدن برای خداست. شرک نیز همانند درختی است که ریشه در دل انسان می‌دواند و مانع از رشد توحید و یگانگی خدا در دل او می‌شود.

ارتباط با آیه 60 سوره اسراء

در آیه 60 سوره اسراء، شجره ملعونه در کنار رؤیا و تخويف آمده است. این نشان می‌دهد که تمامی این مفاهیم، ابزارهایی هستند که خداوند برای آزمایش انسان به کار می‌برد. رؤیا، نشان‌دهنده عالم مثال و عالم معنا است و شجره ملعونه، نمادی از وسوسه‌ها و فتنه‌هایی است که انسان را از مسیر حق منحرف می‌کند..

۱. شجره ملعونه و نماد شرک: عارفان غالباً شجره ملعونه را به عنوان نمادی از شرک و انحراف از مسیر توحید می‌بینند. از دیدگاه آنان، هر چیزی که انسان را از خداوند دور کرده و به شرک و گناه بکشاند، می‌تواند به عنوان "شجره ملعونه" تفسیر شود. این درخت لعنت شده می‌تواند نمادی از تمایلات نفسانی، دلبستگی‌های دنیوی، و هر گونه وسوسه‌ای باشد که انسان را از راه راست منحرف می‌کند.

۲. فتنه و آزمایش: این آیه به نقش فتنه و آزمایش در زندگی انسان‌ها اشاره می‌کند. از دیدگاه عارفان، فتنه‌ها و آزمایش‌ها بخش مهمی از سلوک معنوی و تربیت روحانی انسان هستند. "الشجره الملعونه" می‌تواند به عنوان یکی از این فتنه‌ها و آزمایش‌ها در نظر گرفته شود که هدف آن امتحان ایمان و پایداری انسان‌ها در مسیر حق است.

۳. رؤیا و دیدگاه عرفانی: در این آیه به رؤیایی اشاره شده که به پیامبر اسلام (ص) نشان داده شده است. عارفان بر این باورند که رؤیاها و مکاشفات معنوی می‌توانند پیام‌هایی از عالم غیب و نشانه‌هایی از حقایق معنوی باشند. رؤیای مذکور در این آیه نیز به عنوان یک نشانه و پیام الهی برای هدایت و آزمایش انسان‌ها در نظر گرفته می‌شود.

۴. اصرار بر سرکشی: آیه به این نکته اشاره دارد که با وجود این هشدارها و آزمایش‌ها، برخی انسان‌ها همچنان به سرکشی و طغیان خود ادامه می‌دهند. از دیدگاه عارفان، این سرکشی نتیجه وابستگی‌های نفسانی و دوری از خداوند است. آنان تأکید دارند که تنها با ترک این وابستگی‌ها و بازگشت به سوی خداوند، می‌توان از این سرکشی و انحراف نجات یافت.

مفاهیم عمیق‌تر آیه 60 سوره اسراء: رؤیا و تخويف

همانطور که در تفسیر شجره ملعونه بیان کردیم، آیه 60 سوره اسراء از آیات بسیار عمیق و پرمعنای قرآن است. مفاهیم رؤیا و تخويف نیز در این آیه دارای لایه‌های معنایی گسترده‌ای هستند.

رؤیا: پنجره‌ای به عالم غیب

• آزمون و امتحان: رؤیا در این آیه به عنوان ابزاری برای آزمایش انسان‌ها معرفی شده است. خداوند با نشان دادن برخی صحنه‌ها یا وقایع در خواب، ایمان و صبر بندگان خود را می‌آزماید.
• بشارت و انذار: رؤیا می‌تواند حاوی بشارت‌های نیک یا انذارهایی برای آینده باشد. خداوند از طریق رؤیا به بندگان خود هشدار می‌دهد یا به آن‌ها امیدواری می‌دهد.
• کشف حقایق: برخی از رؤیاها، پرده از حقایق نهفته برمی‌دارند و به انسان کمک می‌کنند تا به شناخت عمیق‌تری از خود و جهان هستی دست یابند.
• ارتباط با عالم غیب: رؤیا، پل ارتباطی بین عالم بیداری و عالم خواب است و انسان را به عالم غیب و اسرار آن نزدیک می‌کند.

تخويف: انگیزه‌ای برای بندگی

• هشدار از عواقب گناه: تخويف به معنای ترساندن و هشدار دادن است. خداوند با توصیف عذاب‌های الهی و جهنم، انسان‌ها را از گناه باز می‌دارد و آن‌ها را به سوی طاعت و عبادت دعوت می‌کند.
• انگیزه‌ای برای تقوا: ترس از عذاب الهی، انسان را به سمت تقوا و پرهیزکاری سوق می‌دهد و باعث می‌شود تا او در زندگی خود بیشتر مراقب اعمال و رفتار خود باشد.
• آگاهی از قدرت الهی: تخويف، انسان را به یاد قدرت و عظمت خداوند می‌اندازد و به او می‌فهماند که خداوند بر همه چیز آگاه و قادر است.

ارتباط بین رؤیا، شجره ملعونه و تخويف

این سه مفهوم در آیه 60 سوره اسراء به هم مرتبط هستند. رؤیا، به عنوان ابزاری برای آزمون، می‌تواند انسان را به سمت شجره ملعونه (نفس اماره، دنیا، شرک) سوق دهد یا او را به سوی حق و حقیقت هدایت کند. تخويف نیز با نشان دادن عواقب گناه و شجره ملعونه، انسان را از گناه باز می‌دارد و او را به سوی تقوا و بندگی خداوند دعوت می‌کند.

در مجموع، آیه 60 سوره اسراء به ما می‌آموزد که:

• خداوند بر همه چیز آگاه و قادر است.
• زندگی دنیا، آزمونی برای انسان است.
• رؤیا، شجره ملعونه و تخويف، ابزارهایی هستند که خداوند برای هدایت و بیداری انسان‌ها به کار می‌برد.

نتیجه‌گیری

"الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ" در قرآن به عنوان نمادی از فتنه و آزمایش الهی مطرح شده است که هدف آن امتحان ایمان و پایداری انسان‌ها در مسیر حق است. عارفان این مفهوم را به شرک و انحراف از توحید تفسیر می‌کنند و تأکید دارند که هر چیزی که انسان را از خداوند دور کند، می‌تواند به عنوان "شجره ملعونه" در نظر گرفته شود. این آیه همچنین به اهمیت رؤیاها و مکاشفات معنوی در سلوک عرفانی اشاره دارد و به نقش فتنه‌ها و آزمایش‌ها در تربیت روحانی انسان‌ها تأکید می‌کند.

بک یک درخت دیگر هم در قرآن اشاره شده است

أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ﴿۶۲﴾

آيا اين (نعمتهاي جاويدان بهشت) بهتر است يا درخت (نفرت انگيز) زقوم؟! (۶۲)

إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ ﴿۶۳﴾

ما آن را مايه درد و رنج ظالمان قرار داديم. (۶۳)

إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ ﴿۶۴﴾

درختي است كه از قعر جهنم مي‏رويد! (۶۴)

طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ ﴿۶۵﴾

شكوفه آن مانند كله‏ هاي شياطين است. (۶۵)

فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ ﴿۶۶﴾

آنها (مجرمان) از آن مي‏خورند و شكم خود را از آن پر مي‏كنند. (۶۶)

ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ ﴿۶۷﴾

سپس روي آن آب داغ متعفني مي‏نوشند. (۶۷)

ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ ﴿۶۸﴾

سپس بازگشت آنها به سوي جهنم است. (۶۸)

صافات

در قرآن کریم، به درخت‌های مختلفی اشاره شده که هر یک معانی و تفاسیر خاصی دارند. در آیه 60 سوره اسراء به "شجره ملعونه" و در سوره صافات به "شجرة الزقوم" اشاره شده است. در اینجا به تفاوت‌ها و شباهت‌های این دو درخت می‌پردازیم:

شجره ملعونه (آیه 60 سوره اسراء)

در آیه 60 سوره اسراء، آمده است:

وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ ۚ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ۚ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا

ترجمه: و هنگامی که به تو گفتیم: «به یقین، پروردگار تو، بر مردم احاطه دارد!» و آن رؤیایی که به تو نشان دادیم، فقط برای آزمایش مردم بود، و همچنین درختی که در قرآن، (به لعن یاد شده، ما آنها را هشدار می‌دهیم؛ ولی جز طغیان عظیم، چیزی بر آنها نمی‌افزاید!

شجرة الزقوم (آیات 62-64 سوره صافات)

در سوره صافات، آمده است:

إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ ﴿۶۴﴾ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ ﴿۶۵﴾ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ ﴿۶۶﴾

ترجمه: در حقیقت، آن [درخت‌] از قعر دوزخ سر برمی‌آورد. [میوه‌] آن، چنان‌که گویی سرهای شیاطین است. پس قطعاً از آن می‌خورند و شکم‌ها را از آن پر می‌کنند.

تفاوت‌ها و شباهت‌ها

تفاوت‌ها:

1. موقعیت و زمینه:

   • شجره ملعونه: در این آیه، "شجره ملعونه" به عنوان یک درخت لعنت شده یاد شده که در قرآن ذکر شده و به نظر می‌رسد بیشتر جنبه نمادین و آزمایشی دارد.
   • شجرة الزقوم: در این آیات، "شجرة الزقوم" به طور خاص به عنوان درختی در جهنم توصیف شده که میوه‌های آن برای عذاب دادن ساکنان جهنم استفاده می‌شود.

2. توصیف ظاهری:

   • شجره ملعونه: در آیه اسراء توصیف خاصی از ظاهر این درخت داده نشده است.
   • شجرة الزقوم: در آیات صافات، این درخت به گونه‌ای توصیف شده که میوه‌های آن مانند سرهای شیاطین است و این درخت در قعر جهنم می‌روید.

شباهت‌ها:

1. ماهیت عذاب:
   • هر دو درخت به نوعی با عذاب و مجازات مرتبط هستند. شجره ملعونه به عنوان یک فتنه و آزمایش برای مردم یاد شده و شجرة الزقوم به عنوان وسیله‌ای برای عذاب دادن ساکنان جهنم توصیف شده است.
2. جنبه نمادین:
   • هر دو درخت به نظر می‌رسد که دارای جنبه‌های نمادین و استعاری هستند. شجره ملعونه به عنوان نمادی از فتنه و آزمایش الهی و شجرة الزقوم به عنوان نمادی از عذاب الهی.

تفاسیر عرفانی

ابن عربی و دیگر عرفا ممکن است به تفسیرهای عرفانی از این دو درخت پرداخته باشند:

• شجره ملعونه: از دیدگاه عرفانی، ممکن است به فتنه‌ها و آزمایش‌های دنیوی اشاره داشته باشد که انسان‌ها را از مسیر حق منحرف می‌کنند. این درخت نمادی از موانع و چالش‌هایی است که در راه سلوک معنوی وجود دارند.

• شجرة الزقوم: این درخت می‌تواند نمادی از عواقب گناه و دوری از خداوند باشد. میوه‌های زقوم که شبیه سرهای شیاطین توصیف شده‌اند، می‌توانند به نمادی از وسوسه‌ها و انحرافات شیطانی در مسیر انسان‌ها تعبیر شوند.

با این توضیحات، این دو درخت در قرآن کریم، هر یک به نوعی پیام‌ها و آموزه‌های مهمی در خود دارند که هم جنبه‌های تنبیهی و هم آموزشی برای انسان‌ها دارند.