اراده الهی و تحقق آن
وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ﴿۷۹﴾
وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ ﴿۸۱﴾
إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴿۸۲﴾
فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿۸۳﴾
یس
در عرفان اسلامی، نکات مهم بسیاری مطرح میشود که برخی از آنها به تعابیر و تفاسیر خاصی از آیات قرآن و فلسفه خلقت مربوط میشوند. آیات ذکر شده از سوره یس (آیات ۷۹ تا ۸۳) به طور خاص به مباحث مهمی در عرفان اشاره دارند:
۱. وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (۷۹):
- علم مطلق الهی: این آیه به علم مطلق خداوند به تمامی مخلوقات اشاره دارد. از دیدگاه عرفا، این علم نه تنها شامل آگاهی از ذات و صفات مخلوقات است، بلکه شامل تمامی حوادث و رخدادهای گذشته، حال و آینده نیز میشود. این علم، بنیادی برای پذیرش توحید و وحدت وجود است.
۲. وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (۸۱):
- خلقت مستمر: این آیه به خلاقیت مستمر خداوند اشاره دارد که در هر لحظه در حال خلق است. از نظر عرفا، این خلاقیت مستمر به معنای تجلی دائمی خداوند در عالم است و هیچ لحظهای از تجلی و فیض الهی خالی نیست.
۳. إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (۸۲):
- اراده الهی و تحقق آن: این آیه به قدرت مطلق خداوند و تحقق اراده او به صورت لحظهای اشاره دارد. در عرفان، این امر به معنای وجود خداوند به عنوان علت نخستین و قدرت او در ایجاد و نابودی هر چیزی بدون نیاز به واسطه است.
۴. فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (۸۳):
- مالکیت مطلق خداوند: این آیه به مالکیت مطلق خداوند بر همه چیز و بازگشت همه چیز به سوی او اشاره دارد. در عرفان، این مفهوم به وحدت وجود و بازگشت نهایی همه موجودات به مبدأ الهی تفسیر میشود.
دیدگاههای ابن عربی:
ابن عربی، به عنوان یکی از بزرگترین عرفای اسلامی، در آثار خود به طور گسترده به این مفاهیم پرداخته است. برخی نکات مهم و چالشی در دیدگاههای او عبارتند از:
وحدت وجود: ابن عربی معتقد به وحدت وجود است که بر اساس آن، همه چیز تجلیات و مظاهر وجود واحد الهی هستند. این دیدگاه، که برخی آن را نوعی پانتئیسم میدانند، چالشهای بسیاری در بین عالمان اسلامی برانگیخته است.
خلق مستمر و تجلی دائمی: ابن عربی بر این باور است که خداوند در هر لحظه در حال خلق و تجلی است. این مفهوم از دیدگاه او به معنای این است که عالم در هر لحظه به واسطه فیض الهی وجود مییابد و بدون این فیض، هیچ وجودی ندارد.
اراده الهی و تحقق آن: ابن عربی اراده الهی را به عنوان عاملی مطلق و غیرقابل تغییر میداند که تمامی رخدادها و پدیدهها را در بر میگیرد. این دیدگاه، به چالشهای فلسفی و کلامی درباره جبر و اختیار منجر شده است.
بازگشت به سوی خداوند: ابن عربی بر این باور است که تمامی موجودات در نهایت به سوی خداوند بازمیگردند و این بازگشت، نوعی تکامل و تحقق وجودی است که در مسیر آن، انسان به حقیقت الهی خود دست مییابد.
این مفاهیم نه تنها در تفاسیر عرفانی آیات قرآن بلکه در تمامی مباحث فلسفی و کلامی ابن عربی و دیگر عرفا نیز به صورت عمیق و گسترده مورد بحث و بررسی قرار گرفتهاند.
